Evgeny Morozov’un Le Monde Diplomatique/Türkçe (Ağustos 2025) sayısında yayınlanan “Dijital dünya bizi Orta Çağ’a mı götürüyor?” başlıklı yazısına atıfla, bu düşünce eksenini genişleten bir blog yazısı taslağı bulabilirsin. Yazı, dijital çağın ekonomik ve toplumsal yapısını tarihsel bir paralelle tartışarak okuyuculara hem eleştirel bakışı hem de somut çağrışımları sunacak biçimde kurgulandı.

Dijital Dünya: Yeni Bir Orta Çağ mı, Yoksa Sadece Devam Eden Bir Kapitalizm mi?

Son yıllarda dijitalleşme üzerine yapılan tartışmalar, yalnızca teknolojik yeniliklerin günlük yaşamı nasıl dönüştürdüğüyle sınırlı kalmıyor; aynı zamanda bu dönüşümlerin ekonomik ve toplumsal yapımızı kökten değiştirdiği iddialarını da içeriyor. Evgeny Morozov, Le Monde Diplomatique/Türkçe’nin Ağustos 2025 sayısında yayımlanan “Dijital dünya bizi Orta Çağ’a mı götürüyor?” başlıklı yazısında bu tartışmayı, klasik feodalizm benzetimi üzerinden yeniden düşünmeye çağırıyor. (Ekonomi Gazetesi)

Dijital Derebeyleri: Modern Çağın Yeni Lordları

Morozov’un tartışmasının merkezinde şu gözlem yer alıyor: Geleneksel kapitalist ekonomide rekabet ve üretim ön plandayken, dijital dünyada artık kontrol ve veri (ranta dönüşen kontrol) temel birikim aracı haline geliyor. Morozov’a göre kârın yerini kontrolün meyvesi olan rant alıyor; dijital platformlar yalnızca ürün üretmiyor, aynı zamanda kullanıcı davranışlarını, dikkatini ve ilişkilerini meta hâline getiriyor. (Ekonomi Gazetesi)

Bu benzetme, Orta Çağ’daki feodal lord–köylü ilişkisine çağrışım yapacak biçimde kurulur: O zamanlar toprak, lordun gücünün kaynağıydı; bugün ise veri ve platform kontrolü, dijital dünyada en değerli “toprak” olarak görülüyor. Bu topraklara erişim için bireylerin “ranta” bırakılması, bazı düşünürler tarafından dijital çağın yeni feodal ilişkisi olarak ifade ediliyor.

Feodalizm Benzeri Bir Analogi mi, Yoksa Kapitalizmin Evrimi mi?

Burada Morozov’un katkısı kritik: O, dijital feodalizm benzetmesini sorgularken aynı zamanda bu dönüşümün gerçekten yeni bir üretim tarzı mı yoksa kapitalizmin kendi iç dinamikleri içinde bir evrim mi olduğunu tartışmaya açıyor. Bazı teorilere göre (örneğin Yanis Varoufakis gibi düşünürlerin tezlerinde), teknoloji devlerinin yükselişi “teknofeodal” bir döneme geçişi işaret ederken; Morozov bunu elzem bir kavramsal sıçrama olarak görmüyor. (Terrabayt)

Yani soru şu:
➡️ Dijital çağ gerçekten Orta Çağ’a benzer yeni bir “sosyal–ekonomik sistem” mi ortaya çıkarıyor?
➡️ Yoksa bu yalnızca kapitalizmin mevcut iç çelişkilerinin yeni bir formu mu?

Morozov’un yaklaşımı ikincisini işaret ediyor: Bugünün teknolojik tekelleri ve veri odaklı ekonomisi, kapitalizmin tarihsel sürekliliği içinde değerlendirilmelidir. Feodalizm metaforu güçlü bir anlatım aracı olabilir, ancak bu dönüşümün özünü kavramak için kavramsal netlik şarttır. (Terrabayt)

Teknoloji, Veri ve İktidar İlişkileri

Morozov’un analizinden yola çıkarak şu noktaları vurgulayabiliriz:

1. Veri artık üretim faktörü gibi davranıyor: Ürün üretmek yerine, kullanıcı verisi toplamak ve kontrol etmek temel ekonomik işleve dönüşüyor.
2. Dijital platformlar, rekabetten ziyade kontrolü yeniden düzenliyor: Kullanıcılar, bu platformların ekosistemine girmek zorunda bırakılarak “hizmet” adına ranta tabi oluyorlar.
3. Ekonomik güç ile siyasal etki iç içe geçiyor: Platformlar sadece ekonomik aktör değil, aynı zamanda ifade mecra ve norm belirleyicilere dönüşüyor.

Bu noktalar, dijitalleşmenin yalnızca teknik yeniliklerle sınırlı olmadığını; iktidar ve ekonomi ilişkilerini yeniden yapılandırdığını gösteriyor.

Günümüz İçin Bir Okuma Çerçevesi

Morozov’un eleştirisi bize iki temel mesaj veriyor:

• Dijital dünyadaki dönüşümü düşünürken tarihsel benzetimler dikkatle kullanılmalı; sembolik benzetmeler (feodalizm vb.) kavramsal netlikten uzaklaşıldığında yanıltıcı olabilir.
• Dijitalleşmenin yarattığı güç dinamiklerini anlamak için, ekonomi, teknoloji ve politika ilişkilerini bir arada ele alan kapsamlı yaklaşımlar geliştirmek gerekiyor.

Sonuç: Dijital Çağ Üzerine Bir Çağrışım

Morozov’un yazısı, dijital çağın bizi gerçekten yeni bir “Orta Çağ” benzeri bir yapıya mı sürüklediğini sorgularken, aynı zamanda bu dönüşümün kapsamlı, tarihsel ve kavramsal bir analizini yapmamız gerektiğini hatırlatıyor. Dijital ekonomi sadece teknoloji ile ilgili değil; aynı zamanda güç, kontrol, rantiye ve toplum ilişkileri ekseninde yeniden düşünmemiz gereken bir olgu.

—

Dijital Dünya ve Yeni Feodalizm: Morozov’un Perspektifi Üzerine Bir Analiz

Son yıllarda dijitalleşme tartışmaları, yalnızca teknolojik yeniliklerin günlük hayatı nasıl değiştirdiğini değil, aynı zamanda toplumsal ve ekonomik yapıları kökten dönüştürme potansiyelini de gündeme taşıyor. Bu bağlamda Evgeny Morozov, Le Monde Diplomatique/Türkçe’nin Ağustos 2025 sayısında yayımlanan “Dijital dünya bizi Orta Çağ’a mı götürüyor?” başlıklı yazısında, dijital çağın toplumsal etkilerini tarihsel bir perspektifle sorguluyor.

1. Dijital Derebeyleri ve Modern Toprak Sahipleri

Morozov, günümüzün büyük dijital platformlarını, Orta Çağ’daki feodal lordlar ile kıyaslıyor. O zamanlar toprak, lordların gücünün temel kaynağıydı; günümüzde ise veri ve kullanıcı kontrolü aynı işlevi üstleniyor. Bu metafor yalnızca retorik bir araç değil; kullanıcıların ve küçük işletmelerin dijital platformlar üzerinde bağımlı hale gelmesinin ekonomik ve toplumsal sonuçlarını anlamamıza yardımcı oluyor.

Örnek vaka:

• Amazon’un lojistik ağı ve pazar yeri politikaları, küçük satıcıları platformun ekosistemine bağımlı kılıyor. Satıcılar, ürünlerini doğrudan tüketiciye sunmak yerine Amazon’un kuralları ve algoritmalarına tabi oluyor. Bu, modern dijital “toprak sahipliği”nin somut bir örneği.

2. Feodalizm Benzeri Bir Analogi mi, Kapitalizmin Evrimi mi?

Morozov, dijital feodalizm benzetmesini tartışırken aynı zamanda bu fenomenin kapitalizmin evrimi mi yoksa tamamen yeni bir sosyal-ekonomik düzen mi olduğu sorusunu gündeme getiriyor. Ona göre dijital platformların yükselişi, kapitalizmin tarihsel sürekliliği çerçevesinde yorumlanmalı; yani bu, yeni bir sistem değil, kapitalizmin kontrol ve rant mekanizmalarının teknolojiyle güçlendirilmiş hâli.

Örnek vaka:

• Meta (eski Facebook) ve Google, kullanıcı verilerini toplayıp analiz ederek reklam gelirlerini maksimize ediyor. Bu süreç, üretim yerine kontrol ve gözetim temelli rant mekanizması oluşturuyor; klasik kapitalist üretimden farklı bir ekonomik güç modeli ortaya çıkıyor.

3. Veri, İktidar ve Toplumsal Dinamikler

Morozov’un analizine göre dijitalleşme sadece teknolojiyle ilgili değil; aynı zamanda iktidar ve toplumsal ilişkileri yeniden şekillendiren bir güç. Büyük platformlar, yalnızca ekonomik aktörler değil, aynı zamanda bilgi, ifade ve norm belirleyiciler olarak toplumu yönlendirme kapasitesine sahip.

• Kontrol: Kullanıcı davranışlarını yönlendiren algoritmalar, tüketim ve düşünce alışkanlıklarını şekillendiriyor.
• Rant: Elde edilen veri, platformlar için doğrudan ekonomik değere dönüşüyor.
• Merkeziyetçilik: Küçük aktörlerin platforma bağımlılığı, güç ve bilgi akışında merkeziyetçiliği artırıyor.

4. Günümüz İçin Çıkarılacak Dersler

Morozov’un perspektifi, dijital çağın yarattığı dönüşümü anlamak için bazı kritik dersler sunuyor:

1. Tarihsel Analojiler Güçlü Ama Sınırlı: Feodalizm benzetmeleri dikkat çekici olsa da kavramsal netlik sağlamak için sınırlı birer araçtır.
2. Dijital Ekonomi, Çok Katmanlı Bir Güç İlişkisi: Ekonomi, teknoloji ve politika üçgeninde analiz edilmediğinde dijitalleşmenin toplumsal etkileri eksik yorumlanır.
3. Bireysel ve Kurumsal Stratejiler: Küçük işletmeler ve kullanıcılar, platform bağımlılığını azaltacak stratejiler geliştirmeli; veri sahipliği ve alternatif ekosistemler kritik öneme sahip.

5. Sonuç: Dijital Çağ ve Orta Çağ Benzerliği

Morozov’un yazısı, dijital dünyayı Orta Çağ’a benzetmenin sadece metaforik bir yaklaşım olmadığını, aynı zamanda güç, kontrol ve rantiye dayalı bir ekonomik modelin yükselişini ifade ettiğini gösteriyor. Bu benzetme, dijital çağın toplumsal etkilerini anlamak ve geleceğin ekonomik ve politik dinamiklerini öngörmek için değerli bir araç sunuyor.

Ancak Morozov’un uyarısı net: Yeni feodalizm analojisi güçlü bir eleştiri aracı olabilir ama dijital çağın karmaşıklığını kavrayabilmek için daha derin, tarihsel ve kavramsal bir çözümleme şart.

Dijital Dünya Bizi Orta Çağ’a mı Götürüyor? Morozov’un Perspektifi ve Modern Feodalizm

Evgeny Morozov’un “Dijital dünya bizi Orta Çağ’a mı götürüyor?” yazısına atıfla, dijital çağın toplumsal ve ekonomik etkilerini inceliyoruz. Veri, platform kontrolü ve modern feodalizm kavramlarıyla günümüz dijital ekonomisini keşfedin.

dijital çağ, Evgeny Morozov, modern feodalizm, veri ekonomisi, dijital platformlar, Orta Çağ benzetmesi, dijital ekonomi, teknoloji ve toplum

Dijital Çağ ve Feodalizm: Morozov’un Analizi

Son yıllarda dijitalleşme, yalnızca teknolojiyle ilgili değil, toplumsal ve ekonomik yapıları kökten değiştiren bir olgu olarak tartışılıyor. Bu tartışmalara en önemli katkılardan biri, Le Monde Diplomatique/Türkçe’nin Ağustos 2025 sayısında yayımlanan Evgeny Morozov’un “Dijital dünya bizi Orta Çağ’a mı götürüyor?” yazısı. Morozov, dijital çağın toplumsal etkilerini Orta Çağ metaforuyla açıklayarak, günümüzün teknoloji devlerinin gücünü eleştiriyor.

Modern Derebeyler: Dijital Platformlar ve Veri Kontrolü

Morozov’a göre günümüzün büyük dijital platformları, Orta Çağ’daki feodal lordlara benzetilebilir. O zamanlar toprak, lordların gücünün kaynağıydı; günümüzde ise veri ve platform kontrolü, dijital çağın yeni “toprakları”dır.

Örnek Vaka:

• Amazon’un lojistik ve pazar yeri politikaları, küçük satıcıları platforma bağımlı hâle getiriyor. Satıcılar, ürünlerini doğrudan tüketiciye sunmak yerine algoritmaların yönlendirdiği bir ekosistemde faaliyet gösteriyor.

Bu durum, modern dijital “toprak sahipliği” kavramının somut bir örneği olarak öne çıkıyor.

Feodalizm Analojisi mi, Kapitalizmin Evrimi mi?

Morozov, dijital feodalizm benzetmesini tartışırken şu soruyu gündeme getiriyor:
Dijital platformlar, gerçekten yeni bir toplumsal-ekonomik sistem mi yaratıyor, yoksa kapitalizmin evrimleşmiş bir versiyonu mu?

• Google ve Meta (eski Facebook) gibi platformlar, kullanıcı verilerini toplayıp analiz ederek reklam gelirlerini maksimize ediyor.
• Bu süreç, üretim yerine kontrol ve veri temelli rant mekanizması yaratıyor.
• Dolayısıyla Morozov, dijital çağın kapitalizmin teknolojik bir evrimi olduğunu savunuyor.

Veri, İktidar ve Toplumsal Dinamikler

Morozov’un analizine göre dijitalleşme, ekonomi ve teknolojiden öte iktidar ilişkilerini yeniden yapılandırıyor:

1. Kontrol: Algoritmalar kullanıcı davranışlarını yönlendiriyor.
2. Rant: Toplanan veri platformlar için ekonomik değer yaratıyor.
3. Merkeziyetçilik: Küçük aktörler, platform bağımlılığı nedeniyle güç dengesinde merkezi konuma zorluyor.

Bu dinamikler, modern dijital “feodalizm”in temel özelliklerini yansıtıyor.

Günümüz İçin Dersler ve Stratejiler

Morozov’un perspektifinden çıkarılabilecek kritik dersler:

• Tarihsel Analojiler: Feodalizm metaforu güçlü bir anlatım aracı, ancak kavramsal netlik için sınırlı.
• Dijital Ekonomi Analizi: Ekonomi, teknoloji ve politika üçgeninde incelenmeli.
• Bireysel ve Kurumsal Stratejiler: Küçük işletmeler ve bireyler, platform bağımlılığını azaltacak ve veri sahipliğini güçlendirecek stratejiler geliştirmeli.

Sonuç: Dijital Çağ ve Orta Çağ Arasındaki Paralel

Morozov’un yazısı, dijital dünyayı Orta Çağ’a benzetmenin yalnızca metaforik olmadığını gösteriyor. Güç, kontrol ve rantiye dayalı ekonomik modellerin yükselişi, modern toplumun dijital dönüşümünü anlamak için kritik. Ancak Morozov’un uyarısı açık: Yeni feodalizm benzetmesi, dijital çağın karmaşıklığını kavramak için daha derin ve tarihsel bir çözümleme gerektiriyor.